Uit nieuw onderzoek blijkt: sleutelrol voor professional bij pensioenafspraken bij scheiding!

Wijzer in Geldzaken publiceert vandaag een belangrijk onderzoek over ‘pensioen en scheiden’. [1] Daaruit blijkt dat de scheidingsprofessional vaak een doorslaggevende rol speelt bij het maken van pensioenafspraken. De manier waarop dit onderwerp door de professional wordt besproken, blijkt daarbij van grote invloed. In dit artikel delen we de belangrijkste bevindingen en wat deze betekenen voor jouw rol als professional.

Inleiding - Theoretisch kader

Onderzoeksvraag
De centrale onderzoeksvraag van Wijzer in geldzaken luidt:
“In hoeverre zijn zowel gescheiden als niet-gescheiden Nederlanders op de hoogte van pensioenverdeling bij een scheiding, wat is hun perceptie over dit onderwerp en wat zijn de ervaringen van gescheiden Nederlanders met pensioenverdeling bij een scheiding?”

Deze hoofdvraag is uitgewerkt aan de hand van verschillende deelvragen. Eén daarvan richtte zich op het effect van framing en de rol van een mediator bij de verdeling van pensioen tijdens een scheiding. De uitkomsten hiervan zijn uiteraard bijzonder relevant voor jou als scheidingsprofessional.

Het onderzoek vond plaats in september en oktober van dit jaar. In totaal namen 1.442 personen deel aan het onderzoek:

• 547 mensen die in de afgelopen tien jaar zijn gescheiden;
• 570 mensen die gehuwd zijn of een geregistreerd partnerschap hebben;
• 325 mensen die (informeel) samenwonen.

De resultaten geven een interessant beeld van hoe Nederlanders denken over en omgaan met pensioenverdeling bij scheiding. De belangrijkste bevindingen lees je hieronder.

Belangrijkste bevindingen

Emoties
Belangrijke uitkomst van het onderzoek is dat emoties ten tijde van de scheiding een grote rol spelen bij het afzien van het wettelijk recht op pensioen dat door de ander is opgebouwd. Verdriet en boosheid kunnen de beslissing in belangrijke mate beïnvloeden. Bijna 40% van de ondervraagden geeft aan dat deze emoties de beslissing ten aanzien van de pensioenafspraken hebben beïnvloed. Als emoties een grote rol speelden vindt men de pensioenverdeling achteraf vaker oneerlijk. Opvallend onderzoekresultaat is tevens dat 69% het onderwerp pensioenverdeling vermeed om conflicten te voorkomen.

Gebrek aan kennis
Ook blijkt er een groot gebrek aan kennis rondom dit thema. Twee derde van de ondervraagde gehuwden weet niet hoe het pensioen volgens de huidige wetgeving dient te worden “verdeeld” bij een scheiding. Een derde van de samenwoners denkt ten onrechte dat een samenlevingscontract ervoor zorgt dat er bij scheiding een recht op het door de ander opgebouwde ouderdomspensioen ontstaat.

Tegelijkertijd wordt het pensioen niet als een belangrijk thema gezien om te bespreken tijdens een scheiding. Voor 83% van de ondervraagden staat ‘pensioen’ niet in de top 3 van alle bespreekpunten[2] bij een scheiding. Dit komt omdat de scheidingsconsument meer gericht is op het financiële plaatje direct na de scheiding en niet op de financiën in de toekomst, vooral bij jongere mensen.

Rol van de professional
Het onderzoek besteedde uitgebreid aandacht aan de rol van de scheidingsprofessional bij het maken van pensioenafspraken. De belangrijkste bevindingen zijn als volgt:

• Bij 82% van de scheidingen kwam pensioen aan bod, maar bij 42% slechts beperkt.
• In 73% van de gevallen bracht de professional het onderwerp zelf ter sprake.
• Twee derde van de cliënten ervoer geen voorkeur of oordeel van de professional voor een bepaalde regeling (standaardregeling, afzien, conversie of maatwerkafspraak).
• De manier van ‘framen’ door de professional beïnvloedt de keuze van cliënten:
  • een compenserend frame dat wil zeggen dat de mediator meer de nadruk legt op dat pensioenverdeling is bedoeld om te compenseren voor de partner die meer zorgtaken had, leidt vaker tot verdeling van pensioenrechten (56%).
  • een individueel frame dat wil zeggen dat de mediator meer nadruk legt op dat ieder recht heeft op zijn eigen pensioen, tenzij ervoor wordt gekozen om te delen, leidt juist vaker tot afzien (54%).
• Cliënten die een mediator inschakelden, hebben minder vaak spijt van de gemaakte afspraken over de pensioen en zijn beter geïnformeerd over de meldplicht aan de pensioenuitvoerder.

Het verheugt ons dat uit de onderzoeksresultaten blijkt dat de rol van de professional bij het maken van pensioenafspraken tijdens een scheiding de afgelopen jaren is toegenomen. Uit een onderzoek van Wijzer in geldzaken uit 2016 bleek nog dat in één op de drie scheidingen het onderwerp pensioen niet ter sprake kwam. Inmiddels is dat nog slechts het geval bij ongeveer één op de zes scheidingen. Goed nieuws dus!

De uitkomsten van het onderzoek maken opnieuw duidelijk hoe groot de invloed van de professional is op de uiteindelijke pensioenafspraken bij een scheiding. Ze onderstrepen het belang van deskundige begeleiding en zorgvuldige communicatie. Maar wat betekent dat nu concreet voor jouw werk als scheidingsprofessional in de praktijk?

Belang voor de praktijk
Het frame dat jij als professional hanteert voor de bespreking van het onderwerp pensioenverdeling blijkt een grote invloed te hebben op de keuzes die cliënten uiteindelijk maken. Een compenserend frame, waarbij de nadruk ligt op het eerlijk verdelen van pensioenrechten als erkenning voor de verdeling van zorgtaken, vergroot de kans dat partners kiezen voor verdeling. Een individueel frame, waarin de nadruk ligt op ieders recht op het eigen pensioen, leidt daarentegen vaker tot afzien van verdeling.

Dit betekent dat de manier waarop je het gesprek insteekt en de taal die je gebruikt een doorslaggevende rol kan spelen in hoe cliënten hun pensioenafspraken vormgeven. Informeer je cliënten zo neutraal mogelijk over de pensioenmogelijkheden en vermijd in elk geval het individuele frame als een van beide partners zich in een financieel kwetsbare positie bevindt, vaak de vrouw. Deze kan door het gebruiken van genoemd frame in een zeer slechte positie geraken terwijl deze eigenlijk beschermd moet worden tegen het niet ‘verdelen’.

Let daarnaast op de onderliggende emoties van cliënten, die hun keuzes kunnen beïnvloeden. Pensioenafspraken bij een relatiebeëindiging zijn immers meer dan een rekensom. Emoties kunnen het zicht op de lange termijn vertroebelen, waardoor cliënten beslissingen nemen die later nadelig uitpakken.

Door het onderwerp pensioenverdeling tijdig op de agenda te zetten en cliënten neutraal te informeren over hun wettelijke rechten én de mogelijkheden voor maatwerk, help je hen bewuste en bestendige keuzes te maken die ook in de toekomst standhouden.

Geef je ook financieel relatieadvies? Besteed dan bij ongehuwde partners extra aandacht aan pensioen. Veel samenwoners denken ten onrechte dat zij met het sluiten van een samenlevingscontract automatisch recht hebben op het ouderdomspensioen van de ander bij een relatiebeëindiging. In werkelijkheid ontstaat dit recht alleen op het nabestaandenpensioen, mits de partner is aangemeld bij het pensioenfonds. Deze groep loopt daardoor extra risico en is gebaat bij tijdige voorlichting en het vastleggen van afspraken over eventuele pensioenverdeling tijdens de relatie.

[1] Wijzer in geldzaken: ‘Eerlijk verdeeld? – Onderzoek naar kennis, ervaringen en percepties over het verdelen van pensioen na een scheiding’
[2] Onderwerpen waar bij het onderzoek uit gekozen kon worden waren: de zorg voor de kinderen, de verdeling van de woning, verdeling overig vermogen en schulden, verdeling inboedel, afspraken over opvoedingskwesties, emotionele afronding relatie, onderhoudsvoorzieningen, toekomstige communicatie met ex-partner en de verdeling van de pensioenen.